تومور مغزی یکی از پیچیده ترین و حساس ترین بیماری های مرتبط با سیستم عصبی مرکزی بوده که بر عملکردهای حیاتی بدن تاثیر می گذارد. این تومورها ممکن است خوش خیم یا بدخیم باشند و بسته به محل قرارگیری، اندازه و سرعت رشد آنها، علائم بسیار متنوعی را ایجاد می کنند. اما چه عواملی باعث بروز تومور مغزی می شوند؟ آیا همه تومورها خطرناک اند یا برخی از آنها بدون نیاز به درمان خاصی قابل کنترل هستند؟ آشنایی با علائم هشداردهنده، روشهای تشخیص دقیق و گزینه های درمانی موثر نقش مهمی در مدیریت این بیماری ایفا می کند. در ادامه با انواع تومورهای مغزی، علل، علائم، روشهای تشخیص و درمان این عارضه می پردازیم پس با ما همراه باشید.
تومور مغزی چیست؟
تومور مغزی رشد غیرطبیعی مجموعه ای از سلول ها در مغز یا نواحی اطراف آن است که عملکرد حیاتی این اندام پیچیده را مختل می کند. مغز به عنوان مرکز فرماندهی بدن، کنترل همه فعالیت های ارادی و غیرارادی انسان را بر عهده دارد. حال تصور کنید که رشد بی رویه سلول های غیرطبیعی در این ناحیه چه پیامدهایی ممکن است داشته باشد. آیا هر توده ای در مغز نشانه سرطان است؟ یا برخی از آنها بی خطر و حتی بدون نیاز به درمان فوری می باشند؟
تومورهای مغزی ممکن است خوش خیم (غیرسرطانی) یا بدخیم (سرطانی) باشند و بسته به محل شکل گیری، اندازه و سرعت رشد، علائم و شدت متفاوتی ایجاد می کنند. این تومورها مستقیما در بافت مغز (تومور اولیه) پدید می آیند یا از طریق متاستاز از سایر نقاط بدن به مغز منتقل می شوند (تومور ثانویه).
همچنین ممکن است نواحی اطراف مغز نظیر غشاهای محافظ، عصب ها، غده هیپوفیز یا غده پینه آل درگیر شوند. معمولا تومورها زمانی به یک مشکل جدی تبدیل می شوند که با اعمال فشار بر ساختارهای مغزی یا انسداد جریان مایع مغزی-نخاعی باعث بروز علائم عصبی مانند سردردهای مداوم، اختلال در بینایی، تهوع، تشنج یا تغییرات شخصیتی شوند.
دلایل بروز تومور مغزی
تومور مغزی یکی از جدی ترین بیماری های مرتبط با سیستم عصبی مرکزی بوده که عملکرد طبیعی مغز و کل بدن را مختل می کند. این بیماری زمانی رخ می دهد که گروهی از سلول ها در مغز یا بافت های اطراف آن به طور غیرطبیعی رشد کرده و تکثیر می شوند.
در حالت طبیعی سلول ها براساس برنامه ای دقیق رشد کرده، تقسیم می شوند و در زمان مناسب از بین می روند. اما در تومور مغزی، این نظم از بین می رود و سلول های غیرطبیعی به شکل کنترل نشدهای افزایش می یابند. در ادامه به مهمترین علل شناخته شده بروز تومور مغزی می پردازیم:
جهش های ژنتیکی
تغییرات غیرعادی در DNA سلول ها می توانند پیام های اشتباهی به آنها بدهند و باعث رشد و تقسیم غیرقابل کنترل شوند. این جهش ها گاه خود به خود ایجاد می شوند و گاهی بر اثر عوامل بیرونی یا ارثی هستند.
وراثت و سندرمهای ژنتیکی نادر
برخی افراد با استعداد ژنتیکی بیشتری برای ایجاد تومور متولد می شوند. سندرم هایی مانند نوروفیبروماتوز نوع ۱ و ۲، سندرم Turcot، کمپلکس توبروس اسکلروزیس و سندرم Li-Fraumeni از جمله مواردی هستند که خطر ابتلا را افزایش می دهند.
قرار گرفتن در معرض پرتوهای یونیزان
پرتودرمانی در ناحیه سر (مثلا برای درمان سایر سرطان ها) یا مواجهه طولانی مدت با پرتوهای یونیزان مانند اشعه X با دوز بالا به DNA آسیب می زند و باعث تومور مغزی می شود.
تماس با مواد شیمیایی خاص
افرادی که به دلیل شغل یا محیط زندگی خود در معرض مواد سمی خاص مانند فرمالدهید، آرسنیک یا ترکیبات آلی خاص هستند، ممکن است بیشتر در معرض خطر این عارضه باشند.
عفونت ها و عوامل ویروسی
برخی از ویروس ها و عفونت های مزمن باعث بروز التهاب های مکرر در بافت مغز شده و زمینه ساز تغییرات سلولی و ایجاد تومور می شوند.
بیشتر بخوانید: پیشگیری از تومور مغزی
اختلال در سیستم ایمنی بدن
افرادی که سیستم ایمنی ضعیفی دارند مانند بیماران تحت درمان با داروهای سرکوب کننده ایمنی یا مبتلایان به بیماری های خودایمنی، ممکن است بیشتر در معرض رشد سلول های غیرطبیعی در مغز قرار گیرند.
تومورهای ثانویه (متاستاز مغزی)
در برخی موارد، سلول های سرطانی از سایر اندام های بدن مانند ریه، سینه یا پوست به مغز منتقل می شوند و باعث شکل گیری تومور ثانویه در مغز می شوند.
عوامل سبک زندگی
گرچه شواهد قطعی وجود ندارد اما سبک زندگی ناسالم شامل رژیم غذایی نامناسب، چاقی و بی تحرکی ممکن است به طور غیرمستقیم در افزایش احتمال بروز سرطان ها از جمله تومور مغزی نقش داشته باشد.
علائم تومور مغزی
برخلاف تصور بسیاری، علائم این بیماری در زنان و مردان تفاوتی ندارد و بیشتر به محل قرارگیری تومور، اندازه آن و سرعت رشد سلول های غیرطبیعی در مغز بستگی دارد. در برخی افراد، ممکن است نشانه ای ظاهر نشود، به ویژه اگر تومور کوچک و غیر تهاجمی باشد. اما در بیشتر موارد، بدن با علائم مشخصی به وجود اختلال در مغز هشدار می دهد که در صورت مشاهده هر یک از علائم ذکر شده به بهترین جراح مغز و اعصاب تهران مراجعه نمایید. آگاهی از این علائم و توجه به تغییرات جسمی و ذهنی به تشخیص زودهنگام و درمان موثر این بیماری کمک می کند. به طور کلی علائم تومور مغزی به شرح زیر است:
- خستگی شدید و مداوم
- حالت تهوع و استفراغ
- سردرگمی یا گیجی ذهنی
- بی اختیاری ادرار یا مدفوع
- اختلال در هماهنگی اعضای بدن
- اختلال در شنوایی یا وزوز گوش
- اختلال در تمرکز، حافظه و تفکر
- مشکلات تعادل و هماهنگی حرکتی
- از دست دادن حس بویایی یا چشایی
- فراموشی کلمات ساده یا اختلال در بیان روان
- ضعف یا فلج یک طرف از بدن یا اندام خاص
- تشنج (خصوصا در افرادی که سابقه قبلی ندارند)
- بی حسی یا سوزن سوزن شدن در صورت یا اندام ها
- اختلالات بینایی مانند تاری دید، دوبینی یا از دست دادن دید محیطی
- رفتارهای غیرعادی یا واکنش های نامتناسب در موقعیت های عادی
- سردردهای مزمن به ویژه در صبح ها یا هنگام بیدار شدن از خواب
- مشکلات گفتاری مانند دشواری در بیان کلمات یا درک صحبت دیگران
- تغییر در خلق و خو یا رفتار (مانند پرخاشگری، انزوا، یا تغییرات ناگهانی عاطفی)
انواع تومور مغزی
تومور مغزی به رشد غیرطبیعی و غیرقابل کنترل سلول ها در داخل یا اطراف مغز گفته می شود. این توده ها لزوما سرطانی نیستند و از نظر ماهیت، محل شروع، سرعت رشد و درجه تهاجم به بافت های اطراف با هم تفاوت دارند. تومورهای مغزی به طور کلی به دو گروه اصلی تقسیم می شوند: تومورهای اولیه که مستقیما در بافت مغز یا اطراف آن ایجاد می شوند و تومورهای ثانویه یا متاستاتیک که نتیجه گسترش سرطان از سایر اعضای بدن به مغز هستند. همچنین، از نظر رفتاری به دو دسته تومورهای خوش خیم و تومورهای بدخیم (سرطانی) تقسیم می شوند.
تومورهای اولیه مغز
بهتر است بدانید تومورهای اولیه مستقیما در مغز یا نزدیک ساختارهای آن شکل می گیرند. این نوع تومورها ممکن است خوش خیم یا بدخیم باشند و بسته به بافت مبد، انواع مختلفی دارند:
- اپندیموما: توموری که در اطراف بطن های مغز یا در کانال نخاعی ایجاد می شود و در کودکان شیوع بیشتری دارد.
- مدولوبلاستوما: یک تومور بدخیم و با رشد سریع است که اغلب در پشت مغز ایجاد می شود و در کودکان شایع تر از بزرگسالان است.
- الیگودندروگلیوما: در سلول هایی که پوشش چربی اعصاب (میلین) را می سازند، ایجاد می شود. این نوع تومور به کندی رشد کرده و کمتر به بافت های اطراف گسترش می یابد.
- آستروسیتوما: از سلول های ستاره ای شکل به نام آستروسیت به وجود می آید و در نواحی مختلف مغز یا نخاع رشد می کند. انواع پیشرفته تر آن مانند گلیوبلاستوما، بسیار تهاجمی هستند.
بیشتر بخوانید: تومور مغزی در زنان
تومورهای خوش خیم مغز
لازم به ذکر است تومورهای خوش خیم رشد آهسته ای دارند، به دیگر بخش های مغز گسترش نمی یابند و کمتر زندگی فرد را تهدید می کنند. با این حال بسته به محل ایجاد، ممکن است بر عملکردهای حیاتی مغز تاثیر بگذارند.
- پینئوسیتوما: تومور خوش خیمی که در غده پینه آل، نزدیک مرکز مغز شکل می گیرد.
- همانژیوبلاستوما: یک تومور خوش خیم در ناحیه تحتانی مغز یا نخاع است که به اطراف نفوذ نمی کند.
- گلوموس ژوگولار: توموری نادر در بالای سیاهرگ گردنی که معمولا رشد آهسته دارد و اغلب خوش خیم است.
- کوردوما: توموری نادر در استخوان های پایه جمجمه یا ستون فقرات که معمولا خوش خیم اما مقاوم به درمان است.
- آدنوم هیپوفیز: توموری خوش خیم بوده که در غده هیپوفیز ایجاد شده و ممکن است بر ترشح هورمون ها تاثیر بگذارد.
- لیپوما: توموری نرم و چربی دار بوده که زیر پوست در نواحی مثل گردن یا پشت ایجاد می شود و معمولا بی خطر است.
- کرانیوفارنژیوما: در نزدیکی غده هیپوفیز رشد می کند و بر بینایی یا عملکرد غدد درون ریز تأثیر می گذارد و در کودکان شایع تر است.
- مننژیوما: شایع ترین تومور خوش خیم مغز بوده که از بافت های محافظ مغز (مننژ) منشا می گیرد و اغلب در زنان میان سال دیده می شود.
- گانگلیوسیتوما و گانگلیوما: تومورهای نادر عصبی هستند که از نورون ها منشاء می گیرند و در کودکان و نوجوانان مشاهده می شوند.
- نورومای صوتی (شوانوما): از سلول های شوان که میلین تولید می کنند، رشد می کند و معمولا اعصاب گوش داخلی را درگیر می سازد و باعث اختلال شنوایی می شود.
تومورهای بدخیم مغز
تومورهای بدخیم مغزی با سرعت بالایی رشد کرده و به دیگر بخش های مغز و گاه سایر اندام ها نفوذ می کنند. درمان این تومورها دشوارتر بوده و اغلب نیاز به ترکیبی از جراحی، پرتودرمانی و شیمی درمانی دارند.
- اپاندیموم بدخیم: نوع بدخیم تومور اپاندیم است که سرعت رشد بیشتری دارد و در کودکان خطرناک تر است.
- آستروسیتومای آناپلاستیک: نوع پیشرفته تری از آستروسیتوما بوده که تهاجم بالایی به بافت های اطراف دارد.
- گلیوبلاستوما مولتیفرم (GBM): تهاجمی ترین نوع آستروسیتوما بوده که بسیار سریع رشد می کند و پیش آگهی ضعیفی دارد.
- مدولوبلاستوما: اگرچه در دسته تومورهای اولیه هم ذکر شد اما به علت ماهیت بدخیم و تهاجمی بودن آن جزو تومورهای بدخیم طبقه بندی می شود.
تومورهای ثانویه (متاستاتیک) مغز
تومورهای متاستاتیک یا ثانویه زمانی ایجاد می شوند که سلول های سرطانی از سایر اندام ها مانند ریه، پستان، کلیه یا پروستات به مغز منتقل شوند. این تومورها نسبت به تومورهای اولیه شیوع بیشتری دارند و اغلب از سرطان های پیشرفته نشأت می گیرند. تومورهای متاستاتیک مغز معمولا به درمان هایی نظیر شیمی درمانی، پرتودرمانی و در مواردی جراحی پاسخ می دهند. نوع و نحوه درمان به منشا اولیه سرطان، سن بیمار، وضعیت عمومی بدن و شدت علائم بستگی دارد.
تومورهای مغزی بر چه اساسی دسته بندی می شوند؟
تومورهای مغزی بر اساس ویژگیهای مختلفی مانند نوع سلول مشخصه، رفتار خود (خوشخیم یا خطرناک)، و مکان تشکیل آنها تقسیمبندی میشوند. در زیر، چندین معیار برای تقسیمبندی تومورهای مغزی آورده شده است:
بر اساس نوع سلول
تومورهای گلیالی: این تومورها از سلولهای گلیالی (خواص حامی) مغز به وجود میآیند، مانند آستروسیتوما و گلیوبلاستوما.
تومورهای نورونال: این تومورها از سلولهای عصبی به نام نورونها به وجود میآیند.
بر اساس خوشخیم یا خطرناک بودن
تومورهای خوش خیم: تومورهایی که عمدتاً تشکیلشان از سلولهای نرمال است و به طور عمده در محل خود محدود میشوند.
تومورهای خطرناک یا خبیث: تومورهایی که به سرعت رشد میکنند، ممکن است به دیگر مناطق گسترش یابند و خطرات جدی برای سلامتی فرد ایجاد کنند.
بر اساس مکان تشکیل
تومورهای مغزی اولیه: تومورهایی که مستقیماً در بافتهای مغز تشکیل میشوند.
تومورهای مغزی ثانویه یا متاستاز: تومورهایی که از سایر اندامها به مغز منتقل شدهاند.
بر اساس تاریخچه جینتیک
تومورهای جینتیک: تومورهایی که به دلیل متحولیت ژنتیک در سلولها به وجود میآیند.
تشخیص و تقسیمبندی دقیق تومورهای مغزی نیاز به انجام تستها و ارزیابیهای پزشکی توسط تیم پزشکی متخصص دارد.
بیشتر بخوانید: روشهای تشخیص تومور مغزی
آیا تومور مغزی با احساس درد همراه است؟
در بسیاری از موارد، تومور مغزی باعث ایجاد درد برای فرد مبتلا نمی شود. چون مغزی عصبی برای ایجاد درد ندارد. اما علائم و درد ممکن است ناشی از فشار تومور بر اطرافیان مغز یا بافتهای اطراف آن باشد.
اگر تومور فشاری بر روی بافتهای اطرافیان مغز اعمال کند، ممکن است علائمی مانند سردرد شدید، تغییرات در حالت آگاهی، تغییرات در شخصیت، یا مشکلات حرکتی ایجاد شود. در این صورت، درد ناشی از فشار و تغییرات در ساختار و عملکرد مغز ممکن است به عنوان نتیجه ظاهر شود.
هرچند که برخی از افراد ممکن است درد یا سردرد را به عنوان یکی از علائم اولیه تومورهای مغزی تجربه کنند، اما در کل نمیتوان گفت که همه تومورهای مغزی برای فرد با درد همراه هستند. این مسئله بستگی به نوع، مکان، اندازه و تأثیر تومور بر ساختارهای مغزی دارد.
تومور مغزی از چه سنی شروع می شود؟
تومورهای مغزی میتوانند در هر سنی ظاهر شوند، اما بستگی به نوع تومور، علل احتمالی و فاکتورهای مختلف دارد. علائم اولیه برخی از انواع تومورهای مغزی ممکن است در بزرگسالی ظاهر شوند. به طور کلی، میزان خطر ابتلا به تومور مغزی با افزایش سن افراد افزایش مییابد.
بعضی از تومورهای مغزی به ویژه در کودکان و نوجوانان بیشتر دیده میشوند، مثل مدولوبلاستوما و پیلوسیتوما. اما تومورهای مغزی در افراد بزرگتر نیز اتفاق میافتد و میتواند در هر سنی ظاهر شود.
تومورهای مغزی میتوانند در هر قسمتی از مغز تشکیل شوند و بستگی به موقعیت و نوع تومور، علائم و تاثیرات آن متفاوت باشد. اهمیت دارد که در هر سنی، افراد به علائم مشکوک به تومور مغزی توجه کنند و در صورت نیاز به مشاوره پزشکی و انجام تستهای تشخیصی مربوطه مراجعه کنند.
چه عواملی خطر ابتلا به تومور مغزی را فزایش می دهند؟
عوامل مختلفی وجود دارند که ممکن است خطر ابتلا به تومورهای مغزی را افزایش دهند. این عوامل شامل امور ژنتیکی و عوامل محیطی میشوند. در زیر، برخی از عوامل خطر ابتلا به تومور مغزی آورده شده است:
عوامل ژنتیکی: وجود تاریخچه خانوادگی تومور مغزی میتواند خطر ابتلا به این نوع تومور را افزایش دهد. ژنتیک و ارثی بودن برخی از انواع تومورهای مغزی نیز در برخی افراد تاثیرگذار است.
تعداد تومورها: افرادی که قبلاً تومور مغزی داشتهاند، احتمال ابتلا به تومورهای دیگر را بیشتر دارند. این مسئله به خصوص در موارد تومورهای بدخیم یا تومورهای چندگانه مغزی رخ میدهد.
تاریخچه تشنج: افرادی که تاریخچه تشنج دارند، خطر ابتلا به این بیماری را افزایش میدهند. برخی از تومورها ممکن است باعث ایجاد تشنج شوند.
نوع و سن تومور: برخی از انواع تومورها در سنین خاصی یا در گروههای خاصی از افراد بیشتر دیده میشوند. به عنوان مثال، تومورهای مغزی در کودکان و نوجوانان ممکن است با تومورهای بزرگتر در افراد بزرگتر متفاوت باشد.
تشعشع: تماس با تشعشع و پرتوهای مضر ممکن است خطر ابتلا به این عارضه را افزایش دهد، اما این موضوع به ویژه در مواردی که افراد به عنوان بخشی از درمان سابق تومورهای دیگر تشعشع یا پرتو درمانی دریافت کردهاند، برجسته میشود.
عوامل محیطی: برخی عوامل محیطی مانند استفاده از مواد شیمیایی مضر، افزایش استفاده از موبایل و تعدادی از عوامل محیطی دیگر نیز به عنوان عوامل افزایشدهنده خطر تومورهای مغزی مورد بررسی قرار گرفتهاند.
نتیجه گیری
با توجه به مطالب ذکر شده در بالا نتیجه می گیریم، تومور مغزی یکی از جدی ترین بیماری های دستگاه عصبی مرکزی بوده که طیف گسترده ای از عملکردهای حیاتی بدن را تحت تاثیر قرار می دهد. از آنجا که مغز مرکز فرماندهی تمامی فعالیت های فکری، حرکتی و حسی انسان است، هرگونه اختلال یا فشار ناشی از رشد غیرعادی سلول ها در این ناحیه پیامدهای عمیق و گاه غیرقابل جبرانی به دنبال دارد. علائم تومور مغزی بسته به محل، اندازه و سرعت رشد تومور ممکن است بسیار متفاوت و در برخی موارد بسیار مبهم و تدریجی باشند. نکته بسیار مهم این است که بسیاری از این علائم نشانه بیماری های دیگر نیز می باشند، بنابراین تشخیص دقیق تنها با مراجعه به پزشک متخصص امکان پذیر است.
